Sigur Rós: “Heima”

Bonus Footage, in 2009 gepubliceerd in de Vera Krant, deels herschreven.

De eerste clipkanalen op TV (Music Box, MTV) gaven in de jaren 80 het poplandschap een heel ander uiterlijk. Voor bands was het een uitkomst. Die hoefden niet meer de hele wereld rond om hun kop op de buis te krijgen, het clipje verving hen. En het liedje kreeg met een kort speelfilmpje of een leuke animatie een extra dimensie. Maar er was ook kritiek op het medium. Je favoriet in de Toppop-studio in het ‘echt’ zien bijvoorbeeld was er niet meer bij. De belangrijkste kritiek destijds was echter dat de clip de fantasie belemmerde van de luisteraar. Decennia lang maakte die een eigen verhaal bij wat hij of zij hoorde. Dat werd nu moeilijker omdat het verhaaltje er in clipvorm meteen bijkwam. Het beeld wat een individuele clipmaker creëerde werd het collectieve beeld in het hoofd van een groep mensen.

Ik vond muziekvideo’s in het begin spannend, maar ben gaandeweg steeds minder enthousiast geworden. De overgrote meerderheid van de clips zijn -daar ben ik het dus mee eens- een soort blokkades voor mijn de verbeelding. Ik doe zelf intussen iets met muziek en beeld, maar ik denk er nog zo over. Maar de discussie is morsdood en de muziekvideo springlevend. Hoe een band zich visueel presenteert lijkt haast belangrijker dan hoe ze klinkt. Muziek luisteren is muziek kijken geworden. De IJslandse band Sigur Rós is een mooi voorbeeld van deze nieuwe manier van muziekbeleving. Hoe succesrijk zouden ze zijn zonder hun videokunstenaars? Nadat de band als moderne Vikingen de wereld veroverde, documenteert “Heima” in de vorm van een serie aan elkaar geplakte ‘clips’ de glorieuze thuiskomst in IJsland.

Ik zie wulpse dames als ik aan NERD denk, grofkorrelige zwartwit foto’s bij U2, een monsterlijke hoofd bij Aphex Twin, een pluche beest bij The Flaming Lips, de loopbanden van die ene band met die ene You Tube-hit. Andermans beelden zitten in mijn hoofd! Waarschijnlijk heb jij precies dezelfde beelden in jouw hoofd. Zo werken de marketingmachines van bedrijven, zo werkt de popindustrie; creëer een duidelijk beeld (het engelse woord is niet voor niets “image”) en herhaal dit. Herkenbaarheid, een vertrouwd gevoel, daarmee kom je snel binnen bij mensen. De clip als commercial. Als je wilt verkopen allemaal heel logisch, maar lijdt de kunst er niet onder?

Goede kunstenaars snappen dat er ruimte moet zijn voor interpretatie en fantasie. Vragen oproepen in plaats van alleen maar antwoorden geven. Noem het vaag, abstract of moeilijk, maar door juist niet heel duidelijk of herkenbaar te werken krijgen het hoofd en het hart van liefhebbers de vrijheid om hun werk te doen (de tekenleraar in me heeft inmiddels z’n kop opgestoken). Helaas wordt het commerciële succes meestal boven het artistieke geplaatst. Een artistiek geslaagde combi van muziek en beeld is erg lastig, dat worden bijna altijd onmogelijke spagaten. “Heima” lijkt zo’n geslaagde combi te zijn, komt ook verrekte dicht in de buurt, maar is het uiteindelijk toch niet.

Niet dat “Heima” niet heerlijk wegkijkt. De beelden zijn fraai en sluiten ook wel aan bij de muziek. De sprookjesachtige en mysterieuze muziek wordt vertaald in beelden van (vooral) landschappen die je dezelfde eigenschappen kunt toekennen. De firma EMI zorgt er natuurlijk wel voor dat het met de technische middelen wel goed zit. Over de composities is nagedacht, ze ‘kloppen’. Het IJslandse landschap is wonderschoon. Kleur en licht zijn krachtige beeldelementen. Opvallend is dat de camera nauwelijks beweegt. Stil op het statief worden het haast bewegende foto’s. Heerlijke en functionele rust, vakwerk. De beelden spreken. Er wordt ook letterlijk een verhaal verteld middels quotes van de bandleden. Maar dat zijn korte statements, filosofietjes en inleidingen voor de muziek. Veel muziek, volledige nummers!

Er zit dus een zekere mate van ‘vaag’ en ‘abstract’ in “Heima”, de verbeelding kan in het hoofd van de kijker verder gaan. Zou je zeggen… De andere kant is echter dat die beelden tegelijk zo dwingend zijn dat ik waarschijnlijk nooit meer naar SR kan luisteren zonder dat er een IJslandse berg, fjord of graslandschap tussen m’n oren oppopt. Dat dwingende zit ‘m in de overweldigende pracht van dat landschap en het feit dat “Heima” er 90 minuten lang op terug valt. De IJslandse VVV zal blij zijn met deze gratis toeristische promofilm, maar ik kon gaandeweg de aandacht steeds minder vasthouden bij al deze eyecandy. Elk plaatje is mooi, maar al die mooie plaatjes achter elkaar geeft eenzelfde gevoel als een halve zak drop in een ruk opeten. Geen fijn gevoel, toch?

“Heima” is daarom –zoals dat zo vaak het geval is- muziek bij beeld in plaats van andersom. Een mooie ervaring als opzichzelfstaand iets, maar eentje die snel doodslaat en die vanuit de muziek bekeken minder geslaagd is. Het gaat mis met het derde element ‘moeilijk’. De makers hadden iets moeten verzinnen waardoor de honger om te blijven kijken gevoed werd. Anders gezegd: “Heima” klopt net iets te veel en te goed.

Het is ook mijn bezwaar met de muziek van SR. Zelden hoor je een break, een ombestemd geluidje, iets lelijks wat contrasteert met de mooinoterij. Zelden wringt het ergens of vliegt het uit de bocht. De vorm ligt vast: vanuit stilte opbouwen, climaxen, en afbouwen. Binnen die vorm gebeuren mooie dingen (ik luister er graag naar), maar met de vorm zelf gebeurt niets. Dat maakt de band toegankelijker dan op het eerste gehoor lijkt. Het verklaart meteen ook het succes en de bereidheid van een van de drie grootste maatschappijen om met de band in zee te gaan. Ik zou haast zeggen dat SR minder ‘alternative’ klinkt dan op het eerste gehoor lijkt. Label-technisch zijn ze dat al helemaal niet.

Het spookbeeld muzak ligt bij SR dus op de loer. Doet u mij dan toch maar Godspeed of zo. Al wil ik benadrukken dat SR desondanks toch boeit. Zoveel bands doen dat wat ze doen nou ook weer niet en het is mooi dat dat door velen gehoord wordt. Ik kan me voorstellen dat je tot tranen toe geroerd wordt door SR.

Dat “Heima” een mooie kijkervaring is en ook wel een goed beeld geeft van waar SR voor staat is helder. Maar mijn eigen fantasie kreeg voor de zoveelste keer weinig kans. Misschien houd ik daarom zo van live-registraties? Gewoon de band en hun muziek. Voor mij heeft deze dubbele DVD gelukkig een extra dimensie: wat te zeggen van twee uur live als bonus footage?! Bovendien ligt “Heima” inmiddels lekker goedkoop in de shops. Dat de horizon niet helemaal recht is op de voorkant zien we dan maar even door de vingers.

Een Reactie op “Sigur Rós: “Heima”

  1. als dat zo is kijk dan niet en luister alleen,probleem opgelost lijkt me,en als het niet jou smaak is,jammer luister je ergens anders naar. voor de rest is het elitair gelul in de ruimte,maak zelf iets wat ons kan interesseren….

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s